W tym sensie Gostyń nie był jedynie jednym z wielu lokalnych ośrodków aktywności ziemiańskiej, ale ważnym laboratorium nowoczesnej samoorganizacji społeczeństwa polskiego pod zaborem pruskim.
Najpełniejszym wyrazem tego procesu stało się Kasyno Gostyńskie, założone 27 października 1835 roku przez trzydziestu sześciu obywateli, wśród których znaleźli się m.in. Edmund Bojanowski, Dezydery Chłapowski, Karol Marcinkowski i Gustaw Potworowski.
Choć statut ujmował cele stowarzyszenia w sposób ostrożny, akcentując funkcje towarzyskie i wymianę wiadomości, rzeczywista praktyka Kasyna gwałtownie ujawniła jego znacznie szerszy, programowy charakter.
Trzy wydziały
O wyjątkowości Kasyna Gostyńskiego przesądzał nie tylko fakt jego wczesnego powstania, ale także przemyślana struktura organizacyjna. W jego obrębie działały trzy wydziały: rolniczo-przemysłowy, literacki oraz dobroczynny.
Szarfa gostyńskiego Bractwa Kurkowego, fot. Emilian Prałat
Taki układ instytucjonalny pokazuje, iż środowisko gostyńskie rozumiało rozwój społeczny jako proces całościowy, obejmujący jednocześnie sferę produkcji, obieg wiedzy i odpowiedzialność za słabszych.
Wydział rolniczo-przemysłowy służył modernizacji gospodarowania poprzez dyskusje, wystawy, popularyzację nowych rozwiązań oraz kontakt z literaturą fachową, także zagraniczną. Wydział literacki organizował bibliotekę, gromadził pamiątki narodowe i wspierał działania oświatowe, w tym rozwój czytelni ludowych. Wydział dobroczynny nadawał całemu przedsięwzięciu wymiar społeczny, pokazując, iż praca organiczna nie była redukowana do gospodarczego pragmatyzmu, ale wiązała się z etosem służby wspólnocie.
Tym samym Kasyno stało się wzorem dla podobnych inicjatyw w innych częściach Wielkiego Księstwa Poznańskiego.
Praktyki muzealne
Na tle innych środowisk organicznikowskich Gostyń wyróżniał się również tym, iż już w pierwszej połowie XIX wieku wytworzył zalążki praktyk muzealnych. Z opracowań Muzeum w Gostyniu wynika, iż w domu kasynowym funkcjonował gabinet minerałów oraz zespół modeli narzędzi i urządzeń rolniczych, uzupełniany o próbki surowców i płodów rolnych.
Nie był to zbiór przypadkowy, ale narzędzie dydaktyczne, podporządkowane idei użytecznej wiedzy.
W konsekwencji początki miejscowego muzealnictwa należy wiązać nie z późniejszą kolekcjonerską pasją jednostek, ale z organicznikowskim przekonaniem, iż eksponat może pełnić funkcję poznawczą, wychowawczą i modernizacyjną. To ważne, ponieważ przesuwa akcent z historii instytucji muzealnej rozumianej wyłącznie jako magazyn pamiątek na historię muzeum jako medium wiedzy społecznej.
Potworowscy
W obrębie tego środowiska szczególne miejsce zajmuje rodzina Potworowskich, a zwłaszcza Gustaw Potworowski z Goli, którego źródła muzealne i materiały Szlaku Pracy Organicznej sytuują wśród głównych animatorów działań organicznikowskich w regionie. To właśnie jego aktywność pozwala uchwycić, w jaki sposób wielkopolskie ziemiaństwo próbowało połączyć kompetencję gospodarczą z odpowiedzialnością publiczną.
Gustaw Potworowski
Potworowski uchodzi za założyciela Kasyna Gostyńskiego i przewodniczył tej organizacji w latach 1838–1841. Był zarazem inicjatorem i jednym z głównych fundatorów gmachu kasynowego oddanego do użytku w 1841 roku. Wspierał wydawanie „Przewodnika Rolniczo-Przemysłowego”, zabiegał o utworzenie szkoły ogrodniczej w Gostyniu, współtworzył zaplecze Towarzystwa Naukowej Pomocy, a po śmierci Karola Marcinkowskiego objął jego prezesurę.
W tym ujęciu Potworowscy nie jawią się wyłącznie jako właściciele majątków ziemskich, ale jako uczestnicy procesu budowy instytucji pośrednich, łączących interes lokalny z dobrem publicznym. Dostępne oficjalne materiały koncentrują się przede wszystkim na osobie Gustawa; to on stanowi najlepiej udokumentowaną figurę rodu w kontekście gostyńskiej pracy organicznej.
Trwałość
Nie mniej istotne są dalsze losy Kasyna, ponieważ pokazują one trwałość raz uruchomionych mechanizmów społecznych. Władze pruskie doprowadziły do rozwiązania stowarzyszenia w 1846 roku, jednak jego oddziaływanie nie wygasło wraz z formalnym końcem instytucji.
W praktyce kasyno funkcjonowało jeszcze nieoficjalnie do 1851 roku, kiedy zostało przekształcone w Towarzystwo Agronomiczne Księstwa Poznańskiego. Równocześnie dawny dom kasynowy uzyskał nowe zastosowanie społeczne: w warunkach kryzysu zdrowotnego i społecznego stał się miejscem szpitala i przytułku.
Także zgromadzone wcześniej zasoby nie uległy rozproszeniu bez śladu. Księgozbiór i kolekcje mineralogiczne przekazano do Poznania, natomiast modele narzędzi rolniczych trafiły do szkoły w Żabikowie.
Z perspektywy historycznej oznacza to, iż Kasyno Gostyńskie nie było epizodem, ale ośrodkiem, z którego wyrastały kolejne formy aktywności gospodarczej, edukacyjnej, dobroczynnej i naukowej.
Muzeum w Gostyniu
Fragment ekspozycji dedykowanej organicznikom, fot. Emilian Prałat
Współcześnie zasadniczym depozytariuszem i interpretatorem tej tradycji pozostaje Muzeum w Gostyniu. Jego rola nie ogranicza się do funkcji zachowawczej. W publicznie dostępnej strategii rozwoju placówki na lata 2026–2028 wyraźnie zapisano ambicję dalszego rozwijania działalności wystawienniczej, wydawniczej, badawczej i edukacyjnej, a także digitalizacji zasobów, upowszechniania lokalnych dziejów oraz wzmacniania muzeum jako ośrodka kompetencji historycznych dla miasta i powiatu.
Szczególnie istotne jest tu zaangażowanie muzeum w Szlak Pracy Organicznej: według strategii placówka należała do grona założycieli projektu utworzonego w 2023 roku, za którego koordynację odpowiada Pałac Generała Dąbrowskiego w Winnej Górze.
Oznacza to, iż Muzeum w Gostyniu nie tylko opowiada o pracy organicznej jako o zamkniętym zjawisku historycznym, ale współtworzy współczesną infrastrukturę pamięci, dzięki której idea ta uzyskuje nowy wymiar edukacyjny, turystyczny i obywatelski.
Stacja Kasyno
Istotnym uzupełnieniem współczesnej narracji o dziedzictwie pracy organicznej w Gostyniu są plany utworzenia „Stacji Kasyno” w budynku dawnego dworca kolejowego. Nie chodzi przy tym o rekonstrukcję historycznego Kasyna Gostyńskiego w jego pierwotnej siedzibie, ale o świadome nawiązanie do jego idei.
Nazwa nowego przedsięwzięcia ma podkreślać ciągłość lokalnej tradycji obywatelskiej: dawne Kasyno było miejscem rozmowy o rozwoju, działalności oświatowej i kulturalnej, a podobne funkcje ma pełnić odnowiony dworzec.
Według zapowiedzi samorządu obiekt po rewitalizacji ma stać się przestrzenią działalności społecznej, młodzieżowej i kulturalnej, z udziałem biblioteki, młodzieżowej rady miejskiej oraz inicjatyw lokalnych. W tym sensie projekt „Stacja Kasyno” można interpretować jako współczesną próbę przełożenia etosu pracy organicznej na język instytucji XXI wieku.
Reinterpretacja
Z naukowego punktu widzenia Gostyń można więc uznać za jedno z kluczowych miejsc formowania się wielkopolskiego modelu pracy organicznej. Kasyno Gostyńskie było tu nie tyle klubem ziemiańskim, ile instytucją pośredniczącą między elitą a społeczeństwem, między wiedzą specjalistyczną a praktyką dnia codziennego, między pamięcią narodową a gospodarczą nowoczesnością. Potworowscy, przede wszystkim Gustaw, odegrali w tym procesie rolę organizatorów, fundatorów i mediatorów idei.
Dzisiejsze Muzeum w Gostyniu przejmuje tę tradycję w nowym kontekście, współtworząc Szlak Pracy Organicznej i budując warunki dla dalszej reinterpretacji lokalnego dziedzictwa. Dzięki temu praca organiczna w Gostyniu pozostaje nie tylko przedmiotem badań historycznych, ale także żywym zasobem kulturowym, który może być przez cały czas twórczo rozwijany.