Poeta z Siemianowic z szansą na istotną nagrodę poetycką

Tomasz Pietrzak, poeta pochodzący z Siemianowic Śląskich.

Pochodzący z Siemianowic Śląskich poeta Tomasz Pietrzak został właśnie nominowany do jednej z najważniejszych nagród poetyckich w kraju – Nagrody Poetyckiej Orfeusz im. Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, organizowanej przez Muzeum K.I. Gałczyńskiego w Praniu. Nominację przyniosła mu książka „Bery z dzielni”, wydana latem ubiegłego roku przez Wydawnictwo Znak.

To zbiór blisko 50 wierszy, które opowiadają o dorastaniu dwóch chłopców – Ślązaka i Roma – w realiach przełomu lat 80. i 90. XX wieku. Tłem dla poetyckiej opowieści jest niszczejąca, mroczna robotnicza dzielnica inspirowana siemianowickim Hugo.

Tytułowa „dzielnia” to przestrzeń naznaczona rozpadem, napięciami społecznymi i historią, w której dzieciństwo kończy się przedwcześnie, a dorastanie oznacza konfrontację z jej potworami, które okazują się być tylko ludźmi. W swoich wierszach Pietrzak podejmuje wiele trudnych tematów: od przemocy domowej, biedy, uzależnień, przestępczości po rasizm i wykluczenie społeczne.

Równocześnie tworzy sugestywny obraz miejsca i czasu, w którym upadek PRL-u, deindustrializacja i zmiana ustrojowa odciskają piętno na codziennym życiu, zmieniając ludzi. Autor odważnie sięga też po wątki historyczne – od zapomnianego dziś obozu Laurahütte, przez okres transformacji, upadek Muru Berlińskiego i epidemię AIDS, aż po doświadczenia II wojny światowej – splatając je z uniwersalnymi historiami rodzinnymi i „placowymi”.

Robi to w oryginalny sposób, osadzając obrazy, sceny, zdarzenia, a choćby dialogi przedstawione w wierszach w konwencji śląskich berów i bojek, czyli bajek, legend, powiastek i anegdot. Zaciera tym samym granicę między rzeczywistością i niemal reportażowym obrazowaniem przedstawianego świata a realizmem magicznym, metafizyką i wyobraźnią dziecka.

W „Berach z dzielni” nie brakuje też bogatej galerii postaci, którym Pietrzak się przygląda: od prababki modlącej się do zdjęcia Hitlera, przez milicjantów, folksdojczów, bogobojnych komunistów, hutników czy ikony popkultury i literatury, a choćby świętych. Szczególne miejsce w tej poezji zajmują natomiast Romowie.

– „Bery z dzielni” to społeczny komentarz i zarazem poetycka opowieść o dorastaniu w brutalnym świecie, który za gwałtownie zmienia dziecko w dorosłego. Nie ma tu zabaw w berka – dzieci „bawią się” w biedę, obieranie chrząszczy z nóżek, Auschwitz i topienie kociąt. Chłopcy śpią z nożem pod poduszką, a nocami nawiedzają ich potwory, które okazują się być milicjantami z przesłuchań czy ojcami – mówi Tomasz Pietrzak, autor tomu. – Wszystko to rozgrywa się w ekosystemie naznaczonym rozpadem i namacalną przemocą, która wpływa na wszystkich. Dosłownie z jednej strony kruszeją domy i niszczeje XIX-wieczna ulica, na której filmowcy kręcą biedę, z drugiej – sypie się komuna, a w jej miejsce zaczyna kiełkować jakaś nowa Polska, która w dzielni kilka zmienia, poza tym, iż zaczynają krążyć wśród ludzi VHS-y z „Rambo” – dodaje.

„Bery z dzielni” to jedna z 20 nominowanych książek, które wybrało jury w składzie: Jarosław Ławski (przewodniczący), Agnieszka Czajkowska, Marzanna Bogumiła Kielar, Bronisław Maj i Marek Zagańczyk (sekretarz jury: Wojciech Kass).

Organizatorem nagrody jest Muzeum K.I. Gałczyńskiego w Praniu. Partnerują jej: Stowarzyszenie Leśniczówka Pranie, Wydział Filologiczny Uniwersytetu w Białymstoku oraz Akademia Teatralna im. A. Zelwerowicza w Warszawie. Fundatorem nagrody jest natomiast Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wśród laureatów nagrody z lat ubiegłych znaleźć można m.in. Stanisława Kalinę Jaglarza, Marzannę Bogumiłę Kielar, Annę Piwkowską, Joannę Kulmową, Małgorzatę Lebdę, Jana Polkowskiego czy Jarosława Marka Rymkiewicza.

Tomasz Pietrzak (rocznik ’82) – Dotychczas autor sześciu książek poetyckich. Najnowsza, Bery z dzielni, ukazała się latem 2025 r. w Wydawnictwie Znak. Wcześniejsze: Bosiny (2020, WBPiCAK, Poznań), Pospół (2016, Instytut Mikołowski im. Rafała Wojaczka, Mikołów), Umlauty (2014, FORMA, Szczecin), Rekordy (2012, Mamiko, Nowa Ruda), Stany skupienia (2008, KIT Stowarzyszenie Żywych Poetów, Brzeg). Dwukrotnie nominowany do Nagrody Literackiej Nike (2013, 2015). Publikował na łamach m.in. „Odry”, „Przekroju”, „Gazety Wyborczej”, „Twórczości”, „Wizji”, „Dwutygodnika”, „Rity Baum”, „Fabularii”, „Miasteczka Poznań”, „Dekady Literackiej”, „Helikoptera”, „Fa-Artu”, „Toposu”, „Kresów” i in. Wiersze autora pojawiały się także w antologiach, m.in.: „Dezorientacje: antologia polskiej literatury queer” (Krytyka Polityczna, Warszawa), „Przewodnik po zaminowanym terenie, cz. II” (Ośrodek Postaw Twórczych, Wrocław), „Wiersze dla opornych” (Staromiejski Dom Kultury, Warszawa). Od 2018 roku współorganizator i rzecznik Portu Poetyckiego w Chorzowie – największej imprezy poetyckiej na Śląsku. w tej chwili mieszka w Katowicach.

„Bery z dzielni”, okładka książki Tomasza Pietrzaka.