ROZMOWY WÓD | malarstwo Anny Baranek du Château
Galeria Aula UAP, al. Marcinkowskiego 29, budynek A, I piętro
czas trwania wystawy: 12.11 – 29.11 2026
wernisaż: 12.11.2026 godz. 18:00

kuratorka: Magdalena Komborska-Łączna
projekt aranżacji i komunikacji wizualnej: Mateusz Wróblewski

Krajobraz doświadczenia

Malarstwo Anny Baranek de Chateau wyrasta z doświadczenia zamieszkiwania w południowej Francji, przede wszystkim w okolicach słonych mokradeł Aigues-Mortes i lagunowego jeziora Étang de l’Or. To przestrzenie nieustannej wymiany wód morskich i słodkich, w których kierunki wiatrów i ruchy prądów wodnych wzajemnie się przenikają, a światło, zasolenie i warunki atmosferyczne kształtują osobliwy, barwny pejzaż. Stał się on dla artystki hubem, strefą blue zone — środowiskiem psychologicznym sprzyjającym budowaniu relacji ze światem.

Malarstwo poza dominacją wzroku

Baranek de Chateau wykracza poza dominację wzroku, podważając wzrokocentryczny sposób odbioru rzeczywistości. Traktuje malarstwo jako zapis wielozmysłowych przemian miejsca. Jej wielkoformatowe realizacje nie odtwarzają wiernie widoku ani nie ustanawiają kolejnego hegemonicznego komunikatu wizualnego. Sytuują się na pograniczu warstw wizualnych i dźwiękowych. Powstają z uważnej obserwacji, cielesnego odczuwania i kilku oszczędnych, ale pełnych energii gestów twórczych. Falujące płótna w odcieniach błękitu przywołują płynność materii i jej rytm. Istotną rolę w tym procesie odgrywają oddziaływanie fal dźwiękowych docierających do ciała z zewnątrz oraz dźwięki powstające w samym ciele w relacji z otoczeniem. Te odbierane z pewnym opóźnieniem dźwięki (tzw. „echo ślimaka”) artystka postrzega jako szczególnie wyraziste. Obrazy wyłaniają się zatem z doświadczenia procesów hydrodynamicznych i przekształcają w praktykę wizualnoakustyczną.

Dźwiękosfera i komfort krajobrazowy

Rozmowy wód przywołują dźwięki wiatru, prądów wodnych i powietrza unoszącego się nad laguną. Przestrzeń ta staje się dla malarki zewnętrzną i wewnętrzną audiosferą — środowiskiem dźwiękowym, które współkształtuje jej doświadczenie miejsca. Artystka podejmuje dialog z otoczeniem, stawiając pytanie o jakość ludzkiej obecności w krajobrazie komfortocenu.

Istotne są tu pojęcie komfortu krajobrazowego oraz przekonanie, iż kontakt z naturą sprzyja regeneracji, redukcji stresu i emocjonalnemu zakorzenieniu. Rytmiczny ruch wody może przynosić wyciszenie, nie gwarantuje jednak wewnętrznej równowagi. Krajobraz nie jest bierną scenografią ludzkiego życia, ale środowiskiem współkształtującym nastrój — swoistym habitatem nastroju, w którym człowiek uczestniczy w procesach zachodzących w otaczającym go świecie.

Nieludzka obecność i ekologia laguny

Praktyka Baranek de Chateau podejmuje również problematykę nieludzkiej obecności, wskazując na współzależność człowieka i pozaludzkiego świata.

W lagunie nie występuje stała stratyfikacja termiczna ani zasoleniowa, a głównym czynnikiem napędzającym ruch mas wodnych jest wiatr. Silne podmuchy przyczyniają się do wyrównywania parametrów hydrologicznych. Étang de l’Or, obszar cenny pod względem bioróżnorodności, narażony na zanieczyszczenia i zaburzenia równowagi ekologicznej, przypomina o zagrożeniu wodnych ekosystemów. Obserwacja hydrodynamiki pozwala dostrzec współzależność procesów naturalnych i antropogenicznej degradacji ekosystemu, prowadzącej do nasilania się eutrofizacji, wzrostu stężenia pestycydów i pogarszania jego stanu ekologicznego. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera myśl Félixa Guattariego, dla którego praktyki artystyczne stanowią istotny element działań ekologicznych.

Geofony i gesty

Rozmowy wód są osobistym pamiętnikiem i esejem o płynności, a zarazem refleksją nad widzialnymi i niewidzialnymi wymiarami doświadczania świata.

Prace artystki przypominają o potrzebie uważnego wsłuchiwania się w otoczenie. R. Murray Schafer, twórca koncepcji ekologii akustycznej, podkreślał znaczenie relacji między organizmami żywymi a ich środowiskiem dźwiękowym. Realizacje Baranek de Chateau przywołują tę perspektywę, ukazując ciało jako odbiorcę zarówno bodźców wizualnych, jak i dźwiękowych. Schafer zwracał również uwagę na dźwięki pozaludzkie, poszerzając rozumienie środowiska akustycznego poza doświadczenie człowieka. Z kolei francuski teoretyk i kompozytor Michel Chion analizuje sposoby kształtowania środowiska dźwiękowego oraz filmowe środki przekazywania informacji o przestrzeni akustycznej.

Perspektywę tę dopełnia myśl Stacy Alaimo, według której woda przekracza granice ciała i środowiska: nieustannie przepływa, nie pozostając czymś całkowicie „zewnętrznym”.

Malarstwo staje się przestrzenią poznawania geofonów — dźwięków nieożywionej natury, które mogą koić i uspokajać ciało. Artystka opisuje proces powstawania gestów malarskich:

Dla mnie ważne jest dotykanie gliny, ziemi, bezustanna jej transformacja z cieczy w plastyczną masę, przejście do stwardniałej skorupy, żeby stać się kamienną sferą. Mam wrażenie dotykania ziemi od wewnątrz, od ognistej lawy aż do granitu.

Z gliną wchodzę w przestrzeń, jestem w niej i ona mnie uczy siebie.

Te elementy są istotą mojego warsztatu malarza, decydują o odczytaniu, transformacji, akceptacji koloru.

…

– podobnie jak powierzchnia laguny, kształtowana nieustannie przez grę wiatru, wody i światła południa, rozproszonego w wilgoci i powracającego w unikatowych mirażach;

Gesty malarskie, układające się w sploty i strumienie relacji na różnych poziomach cielesnego doświadczenia, można odczytywać poprzez pojęcie synchrezy, czyli zespolenia odmiennych doznań zmysłowych.

Woda jako nośnik dźwięku i emocji

W koncepcji ekspozycji woda nie jest jednorodną, zamkniętą kategorią. Jej fenomen ujawnia się w relacji z ludzkim głosem. Do podobnych zagadnień odwołuje się teoretyczka kultury Astrida Neimanis, a także polski artysta interdyscyplinarny i badacz działający na styku art & science oraz bio-artu. W pracy doktorskiej My Woda, przygotowanej we współpracy z naukowcami z dziedzin biologicznych i chemicznych, Wojciech Radtke podejmuje zagadnienie wpływu bodźców dźwiękowych na strukturę krystaliczną wody. Woda jawi się w tej perspektywie jako materialny ślad dźwięku i emocji, które są na nią przenoszone.

Między widzialnym a słyszalnym

W tej perspektywie Rozmowy wód ukazują wodę jako nośnik twórczego gestu i synchrezy przestrzeni, w której dźwięki wyłaniają się z płynnego doświadczenia zmysłowego.

Przywołując reportaż Podróże z Herodotem Ryszarda Kapuścińskiego, można odnieść wrażenie, iż jego słowa zostały skierowane ku malarstwu, które otwiera własne granice:

aby patrząc – nie widzieć, aby
słuchając – nie słyszeć

Autorka Rozmów wód porusza się między tym, co widzialne i słyszalne, ludzkie (żywe) i pozaludzkie. Jej twórczość wyrasta z materii dźwięku i ruchu: szumu, plusku, spływów i lejącej się wody, doświadczanej zarówno po wewnętrznej, jak i zewnętrznej stronie ciała.

Wodny dialog

Anna Baranek de Chateau postrzega wodę jako przestrzeń rozmowy, która rozgrywa się w wizualno-akustycznej relacji z miejscem. To dialog ciała współodczuwającego i dostrajającego się do ruchów powietrza napływającego znad jeziora oraz wody przemieszczającej się pod jego powierzchnią.

Magdalena Komborska-Łączna

Źródła:
Rozmowy kuratorskie z artystką, 10.2026,
Ryszard Kapuściński, Podróże z Herodotem, Wyd. Czytelnik, 2016
Magdalena Szpunar, Kultura algorytmów, Kraków, Wydawcy: Instytut Dziennikarstwa, Mediów i Komunikacji
Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków i Wydawnictwo ToC, Nowy Targ, 2019
Wojciech Radtke, WE THE WATER / MY WODA, Akademia Sztuk Pięknych w Gdańsku, Gdańsk 2023
,Neuroestetyka. Przegląd zagadnień i kierunków badań, w:https://www.academia.edu/2008741/Neuroestetyka_Przegl%C4%85d_zagadnie%C5%84_i_kierunk%C3%B3w_bada%C5%84_wsp%C3%B3%C5%82autor_Piotr_Markiewicz_, Piotr Przybysz, Piotr Markiewicz https://dzikiezycie.pl/archiwum/2010/marzec-2010/sound-ecology
Trzy ekologie, Felix Guattari, przeł. Jędrzej K. Brzeziński, słowo/obraz terytoria, Gdańsk, 2025
Ciała Wodne. Posthumanistyczna fenomenologia feministyczna, Astrida Neimanis, tłum. Sławomir Królak, Pamoja Press, Warszawa, 2024